മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളുള്ളവരെ നാം ശരിക്കും ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ?

‘ഒന്ന് എഴുന്നേറ്റ് എന്തെങ്കിലും ചെയ്യൂ. അപ്പോൾ നിങ്ങൾക്ക് ആശ്വാസം തോന്നും’

വിഷാദരോഗവുമായി (depression) ജീവിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ഈ വാക്കുകൾ പരിചിതമായിരിക്കാം. സഹായിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബന്ധുക്കളിൽനിന്നോ സുഹൃത്തുക്കളിൽനിന്നോ ആണ് പലപ്പോഴും ഇത്തരം വാക്കുകൾ കേൾക്കേണ്ടിവരുന്നത്. എന്നാൽ, ഇവ കേൾക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് ആരും തന്നെ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല എന്നതിന്റെ മറ്റൊരു ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായി ഇത് തോന്നിയേക്കാം. കിടക്കയിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്നതിനും കുളിക്കുന്നതിനും ഒരു ഫോൺ കാളിന് മറുപടി നൽകുന്നതിനുപോലും മറ്റുള്ളവർ കരുതുന്നതിലേറെ പരിശ്രമം ആവശ്യമായി വന്നേക്കാം. പുറമേനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ മടിയായി തോന്നുന്നത് യഥാർഥത്തിൽ അവർക്ക് ആ ദിവസം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള കഠിനമായ പോരാട്ടമായിരിക്കാം.

എല്ലാ വർഷവും ഒക്ടോബർ 10ന് ആചരിക്കുന്ന ലോക മാനസികാരോഗ്യ ദിനം, മാനസികക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചും ആളുകൾക്ക് ആവശ്യമായ പിന്തുണയെക്കുറിച്ചും കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ ചെലുത്താൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ കേൾക്കാം: യഥാർഥ ശബ്ദങ്ങൾ, യഥാർഥ മാറ്റം’ (Lived Experiences Heard: Real Voices, Real Change) എന്നതാണ് ഈ വർഷത്തെ പ്രമേയം. ഇത് നമ്മോട് ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നു: മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയവരുടെ വാക്കുകൾ നാം യഥാർഥത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ?

‘ജീവിതാനുഭവം’ (lived experience) എന്ന പദം ഇന്ന് നാം പലപ്പോഴും കേൾക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ, അതിന്റെ അർഥം ലളിതമാണ്. ഒരാൾ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിലൂടെ നേടുന്ന അറിവും തിരിച്ചറിവുമാണ് ജീവിതാനുഭവം. മാനസികാരോഗ്യത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ, രോഗാവസ്ഥയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നതും സഹായം തേടുന്നതും ചികിത്സ സ്വീകരിക്കുന്നതും ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നതുമെല്ലാം ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ യാത്രയ്ക്കിടയിൽ മറ്റുള്ളവർ തങ്ങളോട് എങ്ങനെ പെരുമാറി എന്നതും ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ആരൊക്കെയാണ് ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടത്, ആരൊക്കെയാണ് ആശങ്കകളെ അവഗണിച്ചത്, പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളിൽ എന്തൊക്കെയാണ് മാറ്റമുണ്ടാക്കിയത് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ (anxiety), സൈക്കോസിസ് (psychosis) തുടങ്ങിയ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങളെക്കുറിച്ച് പാഠപുസ്തകങ്ങളിൽ വിശദീകരിക്കാനാകും. എന്നാൽ, ആ ലക്ഷണങ്ങൾ ഒരു വ്യക്തി എങ്ങനെയാണ് അനുഭവിക്കുന്നതെന്ന് പൂർണമായി വിവരിക്കാൻ അവക്കു കഴിഞ്ഞെന്നുവരില്ല.

മുൻവിധികളല്ല, മനസ്സിലാക്കലാണ് വേണ്ടത്

വിഷാദരോഗമുള്ള ഒരാൾക്ക് മണിക്കൂറുകളോളം കിടക്കയിൽ ചെലവഴിച്ചിട്ടും ഉണരുമ്പോൾ കടുത്ത ക്ഷീണം അനുഭവപ്പെട്ടേക്കാം. മുമ്പ് ഇഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്ന കാര്യങ്ങളിലുള്ള താൽപര്യം നഷ്ടപ്പെടുകയോ ലളിതമായ ജോലികളിൽപ്പോലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടുകയോ ചെയ്യാം. ഉത്കണ്ഠ അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ശരീരം ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കാൻ കഴിയാതെ ആകുലതകളോടെ ഉണർന്നിരിക്കേണ്ടിവന്നേക്കാം. സൈക്കോസിസ് അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് മറ്റുള്ളവർ കേൾക്കാത്ത ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കുകയോ ചുറ്റുപാടുകളിൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടുകയോ ചെയ്യാം. ഇത്തരം അനുഭവങ്ങൾ ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.

നിർഭാഗ്യവശാൽ, മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടുന്നവരെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ പലരും അവരെ വിലയിരുത്താറുണ്ട്. “നിങ്ങൾ അമിതമായി ചിന്തിക്കുകയാണ്”, “എല്ലാവർക്കും പ്രശ്നങ്ങളുണ്ട്”, “നിങ്ങൾക്ക് നന്ദിയുള്ളവരായിരിക്കാൻ ഒട്ടേറെ കാര്യങ്ങളുണ്ടല്ലോ” എന്നിങ്ങനെയുള്ള അഭിപ്രായങ്ങൾ നല്ല ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ പറയുന്നതായിരിക്കാം. എന്നാൽ, ഇത്തരം വാക്കുകൾ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നവരിൽ കുറ്റബോധം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. സ്വന്തം വിഷമങ്ങൾ തുറന്നുപറയാൻപോലും ബുദ്ധിമുട്ടുന്ന ഒരാൾ, മൗനം പാലിക്കുന്നതാണ് എളുപ്പമെന്ന് കരുതിയേക്കാം.

മറ്റുള്ളവർ തന്നെ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുമെന്ന ഭയം ആരെയും ബാധിക്കാം. മാതാപിതാക്കളെ നിരാശരാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തതിനാൽ ഒരു വിദ്യാർഥി തന്റെ മാനസിക വിഷമങ്ങൾ മറച്ചുവെച്ചേക്കാം. സഹായം തേടുന്നത് ജോലിസ്ഥലത്തെ തന്റെ പ്രതിച്ഛായയെ ബാധിക്കുമോ എന്ന് ഒരു ജീവനക്കാരൻ ആശങ്കപ്പെട്ടേക്കാം. ദൈനംദിന കാര്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നുവെന്ന് സമ്മതിക്കാൻ ഒരു രക്ഷിതാവിന് ലജ്ജ തോന്നിയേക്കാം. വിമർശനമോ തിരസ്കരണമോ നേരിടേണ്ടിവരുമെന്ന് ഭയപ്പെടുമ്പോൾ സഹായം തേടുന്നത് കൂടുതൽ പ്രയാസകരമാകുന്നു.

ശരിയായ കേൾവി

മറ്റൊരാളുടെ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തരം നമ്മുടെ പക്കലുണ്ടാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അവരെ കേൾക്കാൻ നമുക്കാകും. അവരെ തടസ്സപ്പെടുത്താതെയും അവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ നമ്മുടേതുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാതെയും ഉടൻതന്നെ എന്തുചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കാതെയും സംസാരിക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് യഥാർഥമായ കേൾവി ആരംഭിക്കുന്നത്.

“നിങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാക്കുന്നത് എന്താണ്?” അല്ലെങ്കിൽ “എനിക്ക് നിങ്ങളെ എങ്ങനെ സഹായിക്കാനാകും?” എന്നിങ്ങനെ ചോദിക്കുന്നത് സംഭാഷണത്തിന് തുടക്കമിടാൻ സഹായിക്കും. എന്നാൽ, ലഭിക്കുന്ന മറുപടി നമ്മെ അസ്വസ്ഥരാക്കുന്നതോ നാം പ്രതീക്ഷിച്ചതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായതോ ആണെങ്കിൽപ്പോലും അത് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കാൻ നാം തയ്യാറായിരിക്കണം.

ചിലപ്പോൾ, തങ്ങൾക്ക് എന്താണ് അനുഭവപ്പെടുന്നതെന്ന് വ്യക്തമായി വിശദീകരിക്കാൻ ആളുകൾക്ക് കഴിഞ്ഞെന്നുവരില്ല. അതിന് അവർക്ക് കൂടുതൽ സമയം ആവശ്യമായി വന്നേക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഒരുമിച്ചിരുന്ന് ചർച്ച ചെയ്യാൻ അവർ ആഗ്രഹിച്ചെന്നുവരില്ല. അവരുടെ തീരുമാനത്തെ മാനിക്കുന്നതും ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നതിന്റെ ഭാഗമാണ്. അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിലധികം കാര്യങ്ങൾ പങ്കുവെക്കാൻ നിർബന്ധിക്കാതെതന്നെ, തങ്ങൾ അവർക്കൊപ്പം ഉണ്ടെന്ന് നമുക്ക് അറിയിക്കാം.

ആവശ്യങ്ങൾ അറിഞ്ഞുള്ള പരിചരണം

ഈ വർഷത്തെ പ്രമേയത്തിന് ആരോഗ്യപരിചരണ മേഖലയിലും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മാനസികാരോഗ്യ സേവനങ്ങൾ പ്രയോജനപ്പെടുത്തിയവർക്ക് എന്താണ് തങ്ങളെ സഹായിച്ചതെന്നും എന്താണ് കാര്യങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രയാസകരമാക്കിയതെന്നും വ്യക്തമായി പറയാനാകും. ക്ഷമയോടെ ചികിത്സാരീതികൾ വിശദീകരിച്ച ഡോക്ടറെയോ കരുതലോടെ പെരുമാറിയ നഴ്‌സിനെയോ ചികിത്സയ്ക്കുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചകളിൽ ഒപ്പം വന്ന കുടുംബാംഗത്തെയോ അവർ ഓർത്തേക്കാം. അതുപോലെ, തങ്ങളുടെ ആശങ്കകൾ അവഗണിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന തോന്നലോടെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ മടങ്ങേണ്ടിവന്നതോ സഹായം ആവശ്യമായിരുന്നപ്പോൾ അത് ലഭിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടിയതോ ആയ അനുഭവങ്ങളും അവർക്ക് ഉണ്ടായേക്കാം.

ഇത്തരം അനുഭവങ്ങൾ മാനസികാരോഗ്യ പരിചരണം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിന് സഹായിക്കും. ഡോക്ടർമാരുമായും മറ്റ് ആരോഗ്യവിദഗ്ധരുമായും നടത്തുന്ന കൂടിക്കാഴ്ചകളിൽ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും ചികിത്സാരീതികളെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യാനും സ്വന്തം ആശങ്കകൾ പങ്കുവെക്കാനും വ്യക്തികൾക്ക് അവസരം ലഭിക്കണം.

ജോലി, കുടുംബപരമായ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ, വീട്ടിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന പിന്തുണ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ദൈനംദിന ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ പരിഗണിച്ചുകൊണ്ട് തയ്യാറാക്കുന്ന ചികിത്സാപദ്ധതി കൂടുതൽ പ്രായോഗികവും ഫലപ്രദവുമായിരിക്കും. ചികിത്സ തേടുന്ന വ്യക്തിക്ക് എന്താണ് പ്രധാനമെന്ന് ചോദിച്ചറിയുന്നത് അവരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും ഉചിതമായ പരിചരണം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.

കുറ്റപ്പെടുത്താതെ കൂടെ നിൽക്കാം

കുടുംബങ്ങളിലും സമൂഹത്തിലും നമുക്ക് ചെയ്യാനാകുന്ന കാര്യങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരാളെ കാണുമ്പോൾ, അവർ സൗഹൃദം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെന്ന് ധരിക്കുന്നതിനുപകരം അവരുടെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കാം. മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള തമാശകളും അശ്രദ്ധമായ പരാമർശങ്ങളും ഒഴിവാക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കാം. ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ വിദഗ്ധസഹായം തേടാൻ അവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചികിത്സയ്ക്കുള്ള സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതുപോലുള്ള പ്രായോഗിക പിന്തുണ നൽകുകയും ചെയ്യാം.

മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നവരെ സഹായിക്കാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും വലിയ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ, ക്ഷമയോടെ കേൾക്കുന്നതും അവരുടെ വികാരങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നതും അവർ ഒറ്റയ്ക്കല്ലെന്ന് ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നതും വലിയ മാറ്റമുണ്ടാക്കും. നമുക്ക് എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും പരിഹരിക്കാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. എന്നാൽ, ഒരാളെ കുറ്റപ്പെടുത്താതെ കേൾക്കാനും അവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ മാനിക്കാനും പിന്തുണ ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ ഒപ്പം നിൽക്കാനും നമുക്ക് കഴിയും.

ലോക മാനസികാരോഗ്യ ദിനം ഒരു വാർഷികാചരണം മാത്രമായി ഒതുങ്ങരുത്. മാനസികാരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ തുറന്ന മനസ്സോടെ സംസാരിക്കാനും മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങൾ വിധിയെഴുതാതെ കേൾക്കാനും നാം ഓരോ ദിവസവും ശ്രമിക്കണം. മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടുന്നവരുടെ ശബ്ദങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുമ്പോഴാണ് അവരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ നന്നായി മനസ്സിലാക്കാനും പരിചരണവും പിന്തുണയും മെച്ചപ്പെടുത്താനും സാധിക്കുന്നത്.

യഥാർഥ മാറ്റം ആരംഭിക്കുന്നത് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നതിലൂടെയാണ്. അവരുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാം, അനുഭവങ്ങളെ മാനിക്കാം, ഒപ്പം നിന്ന് മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം.

(സ്പെഷ്യലിസ്റ്റ് സൈക്യാട്രിസ്റ്റ്)