ചെങ്കോട്ടയുടെ കൊത്തളത്തിൽ പ്രധാനമന്ത്രിയെന്ന നിലയിൽ ഇത് പതിമൂന്നാം തവണയാണ് ​നരേന്ദ്ര മോദി പ്രസംഗിക്കുന്നത്. അത്ര പരിചിതമല്ലാത്ത ഒരു പുതിയ വെല്ലുവിളി ഇക്കുറി അദ്ദേഹം നേരിട്ടു- തന്റെ അപ്രമാദിത്വവും ആകർഷണീയതയും നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ലെന്ന് ഏറ്റവും ഉറച്ച അനുയായികളെ ബോധ്യപ്പെടുത്തൽ. അത്യധികം ആയാസപ്പെട്ടുള്ള ആ പ്രയത്നവും ഒട്ടും തിളക്കമില്ലാത്ത ഒരു പ്രകടനമായി ഒടുങ്ങി.

രണ്ട് സംഭവങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലമായിരുന്നു ഇതിന് കാരണം:

​ഒന്ന്-ജന്തർ മന്തറിലെ ജെൻ സി പ്രതിഷേധത്തിന് നേരെ അഴിച്ചുവിട്ട ക്രൂരമായ പൊലീസ് നടപടി. രണ്ട്-അയോധ്യ രാമക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉയർന്ന വെട്ടിപ്പ് ആരോപണങ്ങൾ.

​ആദ്യത്തെ സംഭവം, ഒരു പുതിയ തലമുറ മുഴുവൻ മോദി ഭരണത്തിൽ നിന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതികളിൽ നിന്നും പൂർണമായി അകലുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയായിരുന്നു. രണ്ടാമത്തേത്, മതാധിഷ്ഠിത ദേശീയ അജണ്ടയുടെ ധാർമിക പാപ്പരത്തത്തെ തുറന്നുകാട്ടി. ഈ രണ്ട് സംഭവങ്ങളും മോദി ഭരണകൂടത്തിന്റെ ആത്മവീര്യത്തെ സാരമായി ചോർത്തിക്കളഞ്ഞു. അവിടെ കണ്ടത് ഒട്ടും ആവേശമോ വീര്യമോ ഇല്ലാത്ത ഒരു നിസ്സംഗനായ വ്യക്തിയെയായിരുന്നു.

​ഏതോ ഉദ്യോഗസ്ഥ-സാങ്കേതിക വിദഗ്ദ്ധരുടെ സംഘം ഇംഗ്ലീഷിൽ തയ്യാറാക്കി, പിന്നീട് ഹിന്ദിയിലേക്ക് നിലവാരം കുറഞ്ഞ രീതിയിൽ വിവർത്തനം ചെയ്ത ഒരു പ്രസംഗമാണ് പ്രധാനമന്ത്രി വായിച്ചുതീർത്തത് എന്ന് വ്യക്തമായിരുന്നു. മുൻപ് വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അമ്മാനമാടിയിരുന്ന ആ ജനപ്രിയ പ്രഭാഷകൻ യാതൊരു ആവേശവുമില്ലാതെ വെറുമൊരു ചടങ്ങ് തീർക്കൽ മാത്രമാണ് നടത്തിയത്.

​പതിവുപോലെ ആത്മപ്രശംസയുടെ ഘോഷയാത്ര പ്രസംഗത്തിലുടനീളമുണ്ടായിരുന്നു. കഴിഞ്ഞ 12 വർഷത്തെ നേട്ടങ്ങളുടെ ‘വേഗതയും’ കഴിഞ്ഞ ദശകങ്ങളിലെ ‘മന്ദഗതിയിലുള്ള’ പുരോഗതിയും തമ്മിൽ താരതമ്യം ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ അദ്ദേഹം നിരത്തി. എന്നാൽ ‘വികസിത് ഭാരത്’, ‘ആത്മനിർഭർ ഭാരത്’ തുടങ്ങിയ പദാവലികൾ പഴകിത്തേഞ്ഞതായി മാത്രമാണ് അനുഭവപ്പെട്ടത്. 2014-ന് മുൻപുള്ള സർക്കാരുകളുമായുള്ള താരതമ്യം മടുപ്പിക്കുന്ന ഒരു പതിവ് ചടങ്ങായി മാറി.

​താൻ രാജ്യത്തിന് രാഷ്ട്രീയ സ്ഥിരത നൽകിയിട്ടുണ്ടെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും, അവരുടെ മക്കളുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകളിൽ താൻ അജ്ഞനല്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ടും മധ്യവയസ്കരായ മധ്യവർഗത്തെ കൈയിലെടുക്കാനാണ് പ്രധാനമന്ത്രി പ്രധാനമായും ശ്രമിച്ചത്. കോവിഡ്-19 മഹാമാരി, യുക്രൈൻ യുദ്ധം, പശ്ചിമേഷ്യൻ സംഘർഷങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആഗോള പ്രതിസന്ധികളിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ കപ്പലിനെ സുരക്ഷിതമായി നയിച്ചതിന്റെ ക്രെഡിറ്റ് തനിക്ക് നൽകണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു.

പ്രസംഗത്തിൽ പാകിസ്താനെക്കുറിച്ച് യാതൊരു പരാമർശവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ഭീകരവാദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻപത്തെപ്പോലെയുള്ള ആഹ്വാനങ്ങളുമില്ല. ചൈനയെക്കുറിച്ച് പരാമർശിച്ചതേയില്ല, അമേരിക്കയുടെ പേര് പോലും ഉച്ചരിച്ചില്ല. പതിവ് അക്രമണോത്സുക ദേശീയതയുടെ സ്വരവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. അഴിമതിക്കെതിരെയുള്ള പോരാട്ടങ്ങളെക്കുറിച്ചോ, അഴിമതിക്കാരെ പാഠം പഠിപ്പിച്ചു എന്ന പതിവ് അവകാശവാദങ്ങളെക്കുറിച്ചോ ഒരു വാക്ക് പോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

​ജന്തർ മന്തറിലും രാജ്യത്തിന്റെ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളിലും തടിച്ചുകൂടുകയും നിരാഹാരം കിടക്കുകയും മുദ്രാവാക്യം വിളിക്കുകയും ചെയ്തവർ, പ്രധാനമന്ത്രി മോദി ഇത്രയും കാലം വിളമ്പിക്കൊണ്ടിരുന്ന പഴയ കഞ്ഞി ഒട്ടും രുചികരമല്ലെന്നും രാജ്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിന് നല്ലതല്ലെന്നും ജനങ്ങൾക്ക് ബോധ്യപ്പെടുത്തിക്കൊടുത്തു.

​ജെൻ സി യുടെ അതൃപ്തിയും, ഹിന്ദുത്വ മുദ്രാവാക്യങ്ങളെയും പരിഹാരങ്ങളെയും അവർ തള്ളിക്കളഞ്ഞതും പകുതി മനസ്സോടെയെങ്കിലും അംഗീകരിക്കാൻ പ്രധാനമന്ത്രി നിർബന്ധിതനായി. രാമക്ഷേത്രത്തിലെ 'ചന്ദാ ചോരി' വിവാദം ഹിന്ദുത്വത്തിന്റെ മതപരമായ അടിത്തറയെ തകർത്തു; തന്റെ അനുയായികൾക്കിടയിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട വിശ്വാസം തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ ഉതകുന്ന ഒരൊറ്റ വാചകം പോലും ഉച്ചരിക്കാൻ പ്രധാനമന്ത്രിക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല.

​'വികസിത് ഭാരത്' എന്ന മന്ത്രത്തിന്റെ സ്വാധീനശക്തി പൂർണമായും ചോർന്നത് പ്രധാനമന്ത്രിയും ഉപദേശകരും തിരിച്ചറിയാൻ വളരെ വൈകിപ്പോയിരിക്കുന്നു. ഒരുപിടി ചങ്ങാത്ത മുതലാളിമാർക്കും രാഷ്ട്രീയ–റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് മാഫിയ കൂട്ടുകെട്ടിനും ഇടയിൽ അതിഭീമമായി സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് മറച്ചുവെക്കാനുള്ള ഒരു പുകമറയായി മാറിയതോടെ അതൊരു വെറും മുദ്രാവാക്യം മാത്രമായി ചുരുങ്ങി.

​ഈ വികസിത് ഭാരതത്തിനായി ഒരു പ്രത്യേകതരം ‘പ്രാപ്തി’ അവകാശപ്പെടാൻ പ്രധാനമന്ത്രിക്ക് കഴിഞ്ഞേക്കാം; എന്നാൽ അത് രാജ്യത്തെ ബഹുഭൂരിപക്ഷം വരുന്ന സാധാരണ ജനങ്ങൾക്ക് സംതൃപ്തി നൽകിയിട്ടില്ല. തങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന ദാരിദ്ര്യവും ഇല്ലായ്മകളും സമാധാനത്തോടെ സഹിക്കാൻ പാകത്തിലുള്ള യാതൊരു ധാർമികമോ ആത്മീയമോ ആയ മൂലധനം നിർമ്മിക്കാൻ ഈ ഭരണത്തിന് കഴിഞ്ഞതുമില്ല.

​അവസാനിക്കുന്ന ഇന്നിങ്സ്

ചെങ്കോട്ടയിൽ നിന്ന് രാജ്യത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ മുന്നിൽ പരിമിതമായ ലക്ഷ്യങ്ങളേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. തന്റെ ‘വികസന മാതൃകയുടെ’ ആവേശം അവസാനിച്ചുവെന്ന് തുറന്നുസമ്മതിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയുമായിരുന്നില്ല; അതേസമയം തന്റെ ഉറച്ച അനുയായികളോട് "എല്ലാം ഭദ്രമാണ്" എന്ന് ആവർത്തിച്ചുറപ്പിക്കേണ്ടതുമുണ്ടായിരുന്നു. അതിൽ അദ്ദേഹം ഒരുപക്ഷേ വിജയിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ ഇടുങ്ങിയ ഭക്തവൃന്ദത്തിനപ്പുറത്തേക്ക് ഒരു പൊതുവിശ്വാസ്യത ഉണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചില്ല. ഇതിൽ നിന്നും വ്യക്തമായ കാര്യം ഇതാണ്: ആ പഴയ വീര്യവും ആവേശവും ചോർന്നുപോയിരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ നീണ്ട ഇന്നിങ്സ് അതിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അന്ത്യത്തിലേക്ക് അടുത്തുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.