4,400 കിലോമീറ്റര്‍ നീളമുള്ള ലെയ്ന നദിയുടെ ഉദ്ഭവം റഷ്യയിലെ ബൈക്കല്‍ പ്രദേശത്തെ പര്‍വതങ്ങളില്‍നിന്നാണ്. ബൈക്കല്‍ തടാകത്തിനു സമീപമാണ് ലെയ്ന നദിയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം. പിന്നെ സൈബീരിയയുടെ (വടക്കുകിഴക്കന്‍) പടിഞ്ഞാറെ അതിര്‍ത്തിയിലൂടെ ഒഴുകി ആര്‍ട്ടിക് സമുദ്രത്തില്‍ ചെന്നുചേരുന്നു. ഒലിയോക്മ, ആല്‍ഡര്‍ തുടങ്ങിയ നദികള്‍ ലെയ്ന നദിയെ സമ്പന്നനാക്കുന്നു.
സൈബീരിയയിലെ ടൈഗാ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് ഈ നദിയും ഒഴുകുന്നത്. ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്‍െറ മേഖലകളാണ് ലെയ്ന ഒഴുകുന്ന സൈബീരിയന്‍ പ്രദേശങ്ങള്‍. വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്. കൂടാതെ പലതരം പക്ഷിവര്‍ഗങ്ങളുടെ അവസാനമേഖലകള്‍ കൂടിയാണിവിടം.
പ്രാചീന ജനവര്‍ഗങ്ങളുടെ അവസാന ഭൂമിയായിരുന്നു ലെയ്നയുടെ തീരങ്ങള്‍ ഒരു കാലത്ത്. ഈ ഭൂമികള്‍ ഇന്നും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. യാക്കൂട്ട്സികിലെ താപനില ചിലകാലങ്ങളില്‍ മൈനസ് 50 ഡിഗ്രി സെല്‍ഷ്യസിലും താഴാറുണ്ടത്രെ. ഇവിടത്തെ ലാര്‍ച്ച് മരങ്ങള്‍ തടിമില്‍ വ്യവസായങ്ങള്‍ക്ക് ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്തവയത്രെ. കൂടാതെ ‘സ്വര്‍ണം വിളയുന്ന’ യാ ആട്ട്സ്ക് പ്രദേശവും ഇതിനു സമീപമാണ്. സ്വര്‍ണം, വജ്രം തുടങ്ങിയവയുടെ കേന്ദ്രമാണിവിടം. വര്‍ഷത്തില്‍ 30 ടണ്ണോളം സ്വര്‍ണമാണ് ഈ മേഖലകളില്‍നിന്ന് ഖനനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്. കൂടാതെ പെട്രോളിയം-പ്രകൃതി വാതകങ്ങളും.
ധാരാളം മത്സ്യങ്ങള്‍, വാള്‍റസുകള്‍, സീലുകള്‍ തുടങ്ങിയവ ലെയ്ന നദിയിലുണ്ട്. കൂടാതെ മഞ്ഞുപ്രദേശങ്ങളില്‍ധാരാളമായി ധ്രുവക്കരടികളെയും കാണാം. യാക്കൂട്ട്സ്ക് പ്രദേശത്തുവെച്ച് ലെയ്ന ഒലിയോക്മ നദിയോട് ചേരുകയും അതിനുശേഷം ആല്‍ഡന്‍ നദിയുമായി ചേര്‍ന്നൊഴുകുകയും ചെയ്യുന്നു. ആര്‍ട്ടിക് സമുദ്രത്തിലെ ലാപ്റ്റെവ് കടലിലാണ് ഈ നദി ഒഴുകിപ്പതിയുന്നത്. ലാപ്റ്റെവ് കടലിന് ജലത്തിന്‍െറ നല്ലൊരുഭാഗവും ലെയ്ന നദിയുടെ സംഭാവനയത്രെ. ലോകനദികളില്‍ ഗയാനയിലെ ഏറ്റവും നീളംകൂടിയ നദിയായ എസ്സിക്വിബോ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങള്‍ക്ക് പുകള്‍പെറ്റ നദിയാണ്. ബ്രസീലിനും ഗയാനക്കും ഇടയിലെ അക്റായി പര്‍വതത്തില്‍നിന്നാണിതിന്‍െറ ഉത്ഭവം. ചിലിയിലെ വന്‍നദികളിലൊന്നാണ് ബിയോബിയോ. ഇകാല്‍മ, ഗാല്ലിട്ടു തടാകങ്ങളില്‍നിന്ന് ഇത് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. പസഫിക് സമുദ്രത്തില്‍ പതിക്കുന്നു. അമേരിക്കന്‍ നദിയാണ് കൊളംബിയ. രണ്ടായിരം കിലോമീറ്ററിലേറെ നീളംവരുന്ന നദിയാണിത്. യൂറാപ്യന്‍ നദിയായ നീസ്റ്റര്‍ പോളണ്ടിന്‍െറ അതിര്‍ത്തിയിലൂടെ ഒഴുകി കരിങ്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. നീപ്പര്‍ എന്ന നദിയുടെ റഷ്യന്‍ നദിയാണ് 2285 കിലോമീറ്റര്‍ നീളമുണ്ട് ഈ നദിക്ക്.
മറ്റൊരു റഷ്യന്‍ നദിയാണ് ഡോണ്‍. 1950 കിലോമീറ്ററാണ് നീളം. ആഫ്രിക്കന്‍ നദിയാണ് കുയ്സെബ്. ആഫ്രിക്കയിലെ നീളമേറിയ നദികളിലൊന്നാണ് സാംബസി നദി. ഏകദേശം 2574 കിലോമീറ്ററാണ് സാംബസി നദിയുടെ നീളം. യൂറല്‍ വലുപ്പമേറിയ റഷ്യന്‍ നദിയാണ്. നീളം 2428 കിലോമീറ്റര്‍. ഞയക് എന്നായിരുന്നു ഈ നദിയുടെ മുന്‍കാലനാമം. വടക്കേ അമേരിക്കന്‍ നദിയാണ് സെന്‍റ്ലോറന്‍സ്. അറ്റ്ലാന്‍റിക് സമുദ്രത്തില്‍ പതിക്കുന്ന ഈ നദി ഉത്ഭവിക്കുന്നത് ഗ്രെയ്റ്റ് തടാകത്തില്‍നിന്നാണ്. സൈബീരിയയിലെ ഐര്‍ട്ടിഷ് നദി ഏഷ്യന്‍ നദിയും നദികളിലെ പതിനൊന്നാമനുമാണ് മെകോങ് നദി. മധേഷ്യന്‍ നദിയായ അമുദാര്യ, മെസപ്പൊട്ടോമിയന്‍ സംസ്കാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നദിയായ യൂഫ്രട്ടീസ്, തുര്‍ക്കിയിലെ ടാരസ് പര്‍വതത്തില്‍നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ടൈഗ്രീസ്, ബര്‍മയിലെ ഐരാവതി, ചൈനയിലെ മഞ്ഞനദി, ന്യൂസിലന്‍ഡിലെ ടോന്‍ഗാരിയോ നദി, ഉറുഗ്വായി, ബ്രസീല്‍, അര്‍ജന്‍റീന രാജ്യാതിര്‍ത്തികള്‍ കടന്നുപോകുന്ന ഉറുഗ്വായി, അമേരിക്കയിലെ യൂക്കോണ്‍, കൊളംബിയയിലെ വലിയ നദിയായ ഫ്രാസെര്‍, കാനഡയിലെ ലിയാര്‍ഡ് നദി, തെക്കേ അമേരിക്കയിലെ ഒറിനോക്ക നദി, കാനഡയിലെ പീസ്, യൂറാപ്യന്‍ നദിയായ റൈന്‍, പോളണ്ടിലെ വിസ്തുല, യൂറോപ്യന്‍ നദി എല്‍ബെ, റഷ്യയിലെ യുറള്‍, ദക്ഷിണാഫ്രിക്കന്‍ നദിയായ ഓറഞ്ച്, മൊറോകോയിലെ ഡ്രാ നദിയും  ബൊറി ഗ്രെഗ് നദിയും ഓം എര്‍ബിയ, ആഫ്രിക്കന്‍ നദിയായ ബെര്‍ഗ്, വടക്കന്‍ ഗിനിയയിലെ ഗാംബിയ, സോമാലിയയിലെ ജുബ, ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ ഒക്കാവന്‍ഗോ തുടങ്ങിയവയൊക്കെ ലോകനദികളിലെ പ്രമുഖര്‍തന്നെ.
ഇന്ത്യന്‍ നദികളില്‍ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ നദിയാണ് ഗംഗ. ഭാരതീയ പുരാണേതിഹാസങ്ങളില്‍ പരാമര്‍ശിക്കപ്പെടുന്ന നദി. ഭാരതീയ വിശ്വാസമനുസരിച്ച് ശിവഭഗവാന്‍െറ ശിരസ്സിലാണ് ഗംഗയുടെ സ്ഥാനം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഗംഗ മാതാവാണ്. ഗംഗാ നദി ഹിമാലയത്തില്‍നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഉത്തരേന്ത്യന്‍ സമതലങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലില്‍ ചെന്നുചേരുന്ന നദിയാണ് ഗംഗ. ഒട്ടേറെ പേരുകളുണ്ട് ഈ നദിക്ക്. ജാഹ്നവി, മന്ദാകിനി, ഭാഗീരഥി, വിഷ്ണുപാദി, പാപനാശിനി എന്നിങ്ങനെയാണ് ഗംഗയുടെ മറ്റുപേരുകള്‍.
ബി.സി 1,000ാമാണ്ടില്‍ സിന്ധുനദീതട സംസ്കാരത്തിന്‍െറ രണ്ടാംഘട്ടം ഈ നദിക്കരയില്‍ തുടങ്ങിയെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഹൈന്ദവ, ജൈന, ബുദ്ധ, സിഖ്, മതങ്ങള്‍ ഗംഗ ആത്മശുദ്ധീകരണത്തിനുപയുക്തമായ നദിയെന്നു കരുതുന്നു. ധാരാളം തീര്‍ഥാടനകേന്ദ്രങ്ങള്‍ ഗംഗാനദിയുടെ സമീപത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. 2525 കിലോമീറ്ററാണ് ഈ നദിയുടെ നീളം. ദേവപ്രയാഗില്‍നിന്നാണ് ഉദ്ഭവം. ഇന്ത്യന്‍ നദികളില്‍ ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ പോഷകനദികളുള്ള നദിയാണ് ഗംഗ. യമുന, ചംബല്‍ തുടങ്ങിയവ ഗംഗയുടെ പോഷകനദികളാണ്. പുരാണ പ്രസിദ്ധമായ സരയൂ നദിയും ഗംഗയുടെ പോഷകനദിതന്നെ. മലിനീകരണമെന്ന ഭീഷണി ഇന്ന് ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ ഏറ്റുവാങ്ങുന്ന ഇന്ത്യന്‍ നദികൂടിയാണ് ഗംഗ.
സിന്ധു എന്നാല്‍ സമുദ്രം എന്നാണര്‍ഥം. 3180 മൈല്‍ നീളമുള്ള സിന്ധു ഭാരതത്തിലെ വന്‍നദികളിലൊന്നാണ്. സിന്ധുനദീതട സംസ്കാരം ഏഴായിരം വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്ക് മുമ്പ് ഈ നദിയുടെ കരയില്‍ നിലനിന്നിരുന്നുവെന്നതിന് ധാരാളം തെളിവുകള്‍ പില്‍ക്കാലത്ത് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചൈനയിലെ മാനസസരോവര്‍ തടാകത്തിനരികില്‍ നിന്നാണ് ഈ നദിയുടെ ഉത്ഭവം. തടാകത്തില്‍നിന്ന് 100 കിലോമീറ്റര്‍ ഉയരത്തില്‍നിന്ന് പാകിസ്താനിലൂടെ ഒഴുകി ഭാരതത്തിലെത്തുന്നു. പോഷകനദികളില്‍ മിക്കതും പ്രസിദ്ധമാണ്. സത്ലജ്, ചിനാബ്, രവി, ബിയാസ് എന്നിവയാണവ.
ബ്രഹ്മപുത്ര തിബത്ത്, ഇന്ത്യ, ബംഗ്ളാദേശ് എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന നദിയാണ്. 2990 കിലോമീറ്ററാണ് നീളം. ഇന്ത്യയിലൂടെ 950 കിലോമീറ്റര്‍ ദൂരം ഒഴുകുന്നു. തിബത്തില്‍നിന്നാണ് ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ ഉദ്ഭവം. ബംഗ്ളാദേശില്‍വെച്ച് ഗംഗയോടു ചേരുന്നു. പിന്നെ ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. തിബത്തില്‍ സാങ്പോ, അരുണാചല്‍പ്രദേശില്‍ സാങ്പോ ദിഹാജ്, അസമില്‍ ബ്രഹ്മപുത്ര, ബംഗ്ളാദേശില്‍ ജമുന തുടങ്ങിയ പേരുകളില്‍ അറിയപ്പെടുന്നു. അസമിലൂടെ ഒഴുകുമ്പോള്‍ ചുവന്ന നദിയായും ബ്രഹ്മപുത്ര അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനുകാരണം അസമിലെ കരപ്രദേശങ്ങളിലെ ചുവന്ന മണ്ണ് നദിയില്‍ കലരുന്നതാണ്.
രംഗസാങ്പോ ഉള്‍പ്പെടെ ധാരാളം പോഷകനദികള്‍ ബ്രഹ്മപുത്രക്കുണ്ട്. അസമില്‍ വെച്ചുതന്നെ മുപ്പത്തിയഞ്ചിലേറെ പോഷനദികളാണ് ബ്രഹ്മപുത്രയില്‍ ചേരുന്നത്. സുബെന്‍ഗിരി, കെ വെങ് മനാസ്, ധന്‍സിരി തുടങ്ങിയ പ്രസിദ്ധ നദികളൊക്കെ ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ പോഷകനദികളാണ്.
യമുനയാണ്  ഇന്ത്യയിലെ മറ്റൊരു പ്രമുഖനദി. ലോകാദ്ഭുതമായ താജ്മഹല്‍ യമുനയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണന്‍െറ ജന്മസ്ഥലം മഥുര, തലസ്ഥാനം ന്യൂദല്‍ഹി തുടങ്ങിയവയും ഈ നദിയുടെ തീരത്തുതന്നെ. പ്രയാഗില്‍വെച്ച് യമുന ഗംഗയോട് ചേരുന്നു. പുരാണത്തില്‍ ഈ നദിക്ക് കാളിന്ദിയെന്നാണ് പേര്. ശ്രീകൃഷ്ണന്‍ സര്‍പ്പമായ കാളിയന്‍െറ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ചത് ഈ നദിയില്‍വെച്ചാണെന്നാണ് വിശ്വാസം.
യമുനോത്രിയില്‍നിന്നാണ് യമുനയുടെ  ഉദ്ഭവം. ഇത് ഉത്തര്‍പ്രദേശിലെ നരേന്ദര്‍ നഗറില്‍ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഋഷിഗംഗ, ഹനുമാന്‍ ഗംഗ, ഉമ, ചമ്പല്‍, കെന്‍ തുടങ്ങി ധാരാളം പോഷകനദികളുണ്ട് യമുനക്ക്.
ഇന്ത്യയിലെ വലിയനദികളിലൊന്നാണ് മഹാനദി. ഛത്തിസ്ഗഢിലെ റായ്പൂര്‍ ജില്ലയിലെ മലനിരകളാണ് മഹാനദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനം. ഒറീസ, മധ്യപ്രദേശ്, ബിഹാര്‍, മഹാരാഷ്ട്ര എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകി ഈ നദികള്‍ ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. ലോകത്തിലെതന്നെ ഏറ്റവും വലിയ അണക്കെട്ടുകളിലൊന്നായ ഹിരാക്കുഡ് അണക്കെട്ട് (സാമ്പല്‍പൂരില്‍) ഈ നദിയിലാണ്. 860 കിലോമീറ്ററാണ് നദിയുടെ നീളം. ഗോദാവരി മഹാരാഷ്ട്രയിലെ നാസിക്കിനടുത്ത ത്രയംബകിനടുത്തുനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പിന്നെ ആന്ധ്രപ്രദേശ് വഴി ഒഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. ഇതൊരു പുണ്യനദിയായി കാണപ്പെടുന്നു. ധാരാളം തീര്‍ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങള്‍ ഇതിന്‍െറ തീരത്തുണ്ട്. 1450 കിലോമീറ്ററാണ് നീളം. ഇന്ദ്രാവതി, പ്രണാഹിത, മഞ്ജീര, വര്‍ദ്ധ, വെയിന്‍ഗംഗ,സിലേരു, കിന്നേരാശിനി, ബിന്ദുസാര, ശബരി, മുസി തുടങ്ങി ധാരാളം നദികള്‍ ഗോദാവരിക്കുണ്ട്.
ഗോദാവരിയുടെ മറ്റൊരു പേര് വൃദ്ധഗംഗ എന്നാണ്. ഗംഗയേക്കാള്‍ പ്രായമുണ്ട് ഗോദാവരി നദിക്കെന്നാണ് വിശ്വാസം. 4, 04,685 ഹെക്ടര്‍ കൃഷി ഭൂമിയെ ഫലഭൂയിഷ്ടമാക്കുന്നതില്‍ ഗോദാവരി പ്രധാനപങ്കുവഹിക്കുന്നു.
കാവേരി പ്രശസ്തമായ ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ പുണ്യനദിയാണ്. പശ്ചിമഘട്ടത്തില്‍നിന്നാണ് ഉത്ഭവം. അതായത് കര്‍ണാടകയിലെ കുടക് ജില്ലയിലെ തലക്കാവേരിയില്‍നിന്ന്. തഞ്ചാവൂര്‍, ഡെക്കാണ്‍ പീഠഭൂമി എന്നിവിടങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. ആര്യന്മാര്‍ ഏഴു പുണ്യനദികളിലൊന്നായിട്ടായിരുന്നു കാവേരിയെ കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. 765 കിലോമീറ്ററാണ് ഈ നദിയുടെ നീളം. ധാരാളം അണക്കെട്ടുകളുള്ള നദിയാണ് കാവേരി. കൃഷി, കുടിവെള്ളം, വൈദ്യുതി ഉല്‍പാദനം തുടങ്ങിയവക്കായി കാവേരി ജലം പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നു. ഒട്ടേറെ പോഷനദികളുണ്ട് കാവേരിക്ക്. ഹാരംഗി, ഹേമവതി, ലക്ഷമണതീര്‍ഥം, ഭവാനി, കബനി, ശിംഷ തുടങ്ങിയവയാണ് കാവേരിയുടെ പോഷകനദികള്‍. പ്രസിദ്ധമായ തഞ്ചാവൂര്‍ കാവേരിയുടെ കരയിലാണ്.
 ഭാരതത്തിലെ നീളംകൂടിയ നദികളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണ. 1400 കിലോമീറ്റര്‍ നീളമുണ്ട് കാവേരിക്ക്. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ മഹാബലേശ്വറില്‍നിന്നാണ് കൃഷ്ണ നദിയുടെ ഉത്ഭവം.‘കൃഷ്ണ വേണി’ എന്നാണിതിന്‍െറ മറ്റൊരുപേര്. മഹാരാഷ്ട്ര, കര്‍ണാടക, ആന്ധ്രപ്രദേശ് എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെയാണ് കൃഷ്ണ ഒഴുകുന്നത്. കൊയ്ന, വര്‍ണ, പഞ്ചഗംഗ ഘടപ്രഭ, മലപ്രഭ തുടങ്ങിയ നദികള്‍ കൃഷ്ണയുടെ പോഷകനദികളാണ്. ഒട്ടേറെ ജലവൈദ്യുതി പദ്ധതികളും അണക്കെട്ടുകളും കൃഷ്ണനദിയിലുണ്ട്. മല്ലികാര്‍ജുനക്ഷേത്രം കൃഷ്ണാ നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
തപ്തി മധ്യേന്ത്യയിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട നദിയാണ്. 724 കിലോമീറ്റര്‍ നീളമുണ്ട് ഈനദിക്ക്. മധ്യപ്രദേശിനു തെക്കുകിഴക്കന്‍ സത്പുര മലനിരകളില്‍നിന്നാണ് തപ്തി നദിയുടെ ഉത്ഭവം. മധ്യപ്രദേശ്, മഹാരാഷ്ട്ര, ഗുജറാത്ത് എന്നിവിടങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകി അറബിക്കടലിന്‍െറ ഭാഗമായ കാബ്വേ കടലിടുക്കില്‍ പതിക്കുന്നു. ശിവന്‍െറ പുത്രിയാണ് തപ്തി എന്ന് ഹിന്ദുക്കള്‍ വിശ്വസിക്കുന്നു. ഗംഗാസ്നാനം,  നര്‍മദാ  ദര്‍ശനം, തപ്തി, പ്രാര്‍ഥിക്കുക-ഇവ മൂന്നും മനുഷ്യരെ പാപമോചിതരാക്കുമെന്നാണ് പ്രാചീന വിശ്വാസം.
പഞ്ചാബിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഝലം, ചിനാബ്, രാവി, ബിയാസ്, സത്ലജ് എന്നിവയും ഭാരതത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ നദികള്‍തന്നെ. ഈ അഞ്ച് നദികള്‍ ഒഴുകുന്നതിനാലാണ് പഞ്ചാബ് എന്ന് ആ സംസ്ഥാനത്തിന് പേര് ലഭിച്ചതത്രെ. ഝലം കശ്മീരില്‍നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ചിനാബും കശ്മീരില്‍നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. രവിനദിയുടെ ഉത്ഭവം ഹിമാചല്‍ പ്രദേശിലാണ്. ബിയാസ് ഹിമാചല്‍ പ്രദേശില്‍നിന്നും ഉത്ഭവിക്കുന്നു. എല്ലാ നദികളും പാകിസ്താനിലൂടെ ഒഴുകി സിന്ധുനദിയില്‍ പതിക്കുന്നു.
ദാമോര്‍നദി ഹുഗ്ളിയുടെ പോഷകനദിയാണ്. നീളം 592 കിലോമീറ്ററാണ്. ‘ബംഗാളിന്‍െറ ദു$ഖം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന നദിയാണിത്. ദിശമാറി ഒഴുകുന്നതിനാലും വെള്ളപ്പൊക്കത്താലുമൊക്കെ  ബംഗാളില്‍ വലിയ കെടുതികളാണ് ഈ നദി ഉണ്ടാക്കാറുള്ളത്. ഉത്ഭവം ഝാര്‍ഖണ്ഡിലെ ചന്ദ്വായില്‍നിന്നാണ്. നര്‍മദ പടിഞ്ഞാറേ ഭാഗത്തേക്കൊഴുകുന്ന ഇന്ത്യന്‍ നദിയാണ്. മധ്യപ്രദേശിലെ മൈക്കല മലനിരകളില്‍പെടുന്ന അമര്‍ കുണ്ഡക് കുന്നില്‍നിന്നാണിതിന്‍െറ ഉത്ഭവം. കാംബെ ഉള്‍ക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. അതിനിടെ മധ്യപ്രദേശ്, മഹാരാഷ്ട്ര, ഗുജറാത്ത്, വിന്ധ്യാസത്പുര പ്രദേശങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. രേഖ, മേഖല, കന്യക എന്നീ പേരുകളിലും നദി അറിയപ്പെടുന്നു. ബന്‍ജന്‍, ബാമര്‍, കിരണ്‍, ഷേര്‍, ഷക്കാര്‍, താവ, ഛോട്ടിതാവ, ബര്‍ഹ, കുന്തി, ഉറി തുടങ്ങി ധാരാളം പോഷകനദികള്‍ നര്‍മദക്കുണ്ട്. ആറരക്കോടി വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്ക് മുമ്പ് ഇതിന്‍െറ തടങ്ങളിലൂടെ ദിനോസറുകള്‍ വിഹരിച്ചിരുന്നുവെന്നതിന് പില്‍ക്കാലത്ത് തെളിവുകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.
സുബര്‍ണരേഖ ഝാര്‍ഖണ്ഡില്‍നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന നദിയാണ്. ഒഡിഷ, പശ്ചിമബംഗാള്‍, മധ്യപ്രദേശ് എന്നിവയിലൂടെ  ഒഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ നദികളില്‍ ഏറ്റവും നീളമുള്ളത് പെരിയാറിനാണ്. പേരാര്‍, ആലുവാപ്പുഴ, ചൂര്‍ണി എന്നിങ്ങനെയും പേരുകളുണ്ട്. 244 കിലോമീറ്ററാണ് നീളം. ദേവികുളത്തിന് തെക്ക് ശിവഗിരി മലകളില്‍നിന്നാണ് പെരിയാറിന്‍െറ പിറവി. മല്ലയാര്‍, കട്ടപ്പനയാര്‍, മുതിരപ്പുഴ, തൊട്ടിയാര്‍, ഇടമലയാര്‍ തുടങ്ങിയവയാണ് പെരിയാറിന്‍െറ പോഷകനദികള്‍. ധാരാളം വന്യമൃഗ സങ്കേതങ്ങളും നാഷനല്‍ പാര്‍ക്കുകളും പെരിയാറിന്‍െറ തീരത്തുണ്ട്. ഇരവികുളം ദേശീയപാര്‍ക്ക്, പെരിയാര്‍ ടൈഗര്‍ റിസര്‍വ്, ഇടുക്കി വന്യമൃഗ സംരക്ഷണകേന്ദ്രം, ചിന്നാര്‍ വന്യമൃഗ സംരക്ഷണകേന്ദ്രം, ഇന്ദിര ഗാന്ധി ദേശീയ പാര്‍ക്ക്, തട്ടേക്കാട് പക്ഷി സങ്കേതം തുടങ്ങിയ വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങള്‍ പെരിയാറിന്‍െറ കരയില്‍ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ഭാരതപ്പുഴ നീളത്തിന്‍െറ കാര്യത്തില്‍ കേരളത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ നദിയാണ്. 209 കിലോമീറ്ററാണ് ഭാരതപ്പുഴയുടെ നീളം. പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ ആനമലയില്‍നിന്നാണ് പ്രധാന ഉദ്ഭവം. തൃശൂര്‍, പാലക്കാട്, മലപ്പുറം, കോയമ്പത്തൂര്‍ എന്നീ പ്രദേശങ്ങളുടെ വളര്‍ച്ചക്ക് പിന്നില്‍ ഈ നദിയുടെ സാന്നിധ്യമുണ്ട്. കല്‍പ്പാത്തിപ്പുഴ, കണ്ണാടിപ്പുഴ, തൂതപ്പുഴ, ഗായത്രിപ്പുഴ തുടങ്ങിയവയാണ് പ്രധാന പോഷകനദികള്‍. കുഞ്ചന്‍ നമ്പ്യാരുടെ ജന്മസ്ഥലമായ കിള്ളിക്കുറിശ്ശി മംഗലം, കേരള കലാമണ്ഡലം, മാമാങ്ക വേദിയായിരുന്ന തിരുനാവായ തുടങ്ങിയ കേരളസംസ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേന്ദ്രങ്ങള്‍ മിക്കതും ഭാരതപ്പുഴയുടെ തീരത്താണ്.
പമ്പ കേരളത്തിലെ പ്രധാന പുണ്യനദികളിലൊന്നാണ്. നീളത്തില്‍ മൂന്നാം സ്ഥാനമാണ് പമ്പക്കുള്ളത്. പീരുമേട്ടിലെ പുളച്ചിമലയില്‍നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അറബിക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. പ്രമുഖ തീര്‍ഥാടന കേന്ദ്രമായ ശബരിമല, ക്രിസ്ത്യന്‍ തീര്‍ഥാടന കേന്ദ്രമായ പരുമലപ്പള്ളി, ആറന്മുളക്ഷേത്രം തുടങ്ങിയ തീര്‍ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങള്‍ പമ്പയുടെ തീരത്താണ്. 177 കിലോമീറ്ററാണ് നീളം.
169 കിലോമീറ്റര്‍ നീളമുള്ള ചാലിയാര്‍ നീളത്തിന്‍െറ കാര്യത്തില്‍ നാലാംസ്ഥാനമുള്ള കേരളീയ നദിയാണ്. ബേപ്പൂര്‍ പുഴയെന്നും പേരുണ്ട്. തമിഴ്നാട്ടിലെ ഗൂഡല്ലൂരിലെ ഉദഗമണ്ഡലത്ത് ഇലം ബലാരി മലകളില്‍നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് അറബിക്കടലില്‍ പതിക്കുന്നു. ചാലിപ്പുഴ, പുന്നപ്പുഴ, പാണ്ടിയാറ്, കരിമ്പുഴ, ചെറുപുഴ, വണ്ടാരമ്പുഴ എന്നിവയാണ് ചാലിയാറിന്‍െറ പ്രധാനപോഷകനദികള്‍. കബനി, കടലുണ്ടിപ്പുഴ, കല്ലടയാര്‍, ചാലക്കുടിപ്പുഴ തുടങ്ങി 44 നദികള്‍ കേരളത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നു.