കേരളത്തില്‍ മാത്രമല്ല, രാജ്യാന്തര തലത്തില്‍തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന പ്രമുഖ കലാ സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രമാണ് കേരള കലാമണ്ഡലം. 1930ല്‍ കേരളത്തിന്‍െറ തനതുകലയായ കഥകളിയുടെ വളര്‍ച്ചക്കായി രൂപംകൊണ്ട കലാമണ്ഡലത്തെ 2006 മാര്‍ച്ചില്‍ കേന്ദ്ര സര്‍ക്കാര്‍ കല്‍പിത സര്‍വകലാശാലയായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. കേരള കലാമണ്ഡലം ഡീംഡ് യൂനിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് ആര്‍ട് ആന്‍ഡ് കള്‍ച്ചര്‍ എന്നാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്.
തൃശൂര്‍ ജില്ലയിലെ ചെറുതുരുത്തി എന്ന സ്ഥലത്ത് വള്ളത്തോള്‍ നഗറില്‍ നിളാ നദിക്കരയിലാണ് കേരള കലാമണ്ഡലം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.
ലളിത കലകളെയും നാടന്‍ കലകളെയും വികസിപ്പിച്ചെടുക്കുക, കഥകളി, മോഹിനിയാട്ടം, കൂടിയാട്ടം, ചാക്യാര്‍കൂത്ത്, തുള്ളല്‍ തുടങ്ങിയ കേരളീയ ദൃശ്യകലകള്‍ക്ക് കളിയോഗങ്ങള്‍ ആരംഭിക്കുക, അവക്ക് പ്രത്യേക കളരികള്‍ സ്ഥാപിക്കുക, സാഹിത്യം, ചിത്രമെഴുത്ത്, സംഗീതം എന്നീ സുകുമാര കലകളില്‍ പരിപൂര്‍ണ ശിക്ഷണം നല്‍കുക എന്നിവയാണ് ഈ സ്ഥാപനത്തിന്‍െറ പ്രവര്‍ത്തനോദ്ദേശ്യങ്ങള്‍.
ഭാരതത്തില്‍ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തോടുകൂടി ഭാരതീയ കലകള്‍ ക്ഷയിച്ചുതുടങ്ങുകയും പാശ്ചാത്യ വിദ്യാഭ്യാസം, പാശ്ചാത്യ കലകള്‍ എന്നിവയുടെ പ്രചാരണത്തിന് പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചുതുടങ്ങുകയും ചെയ്ത സാഹചര്യത്തിലാണ് ഭാരതീയ കലകളുടെ നവോത്ഥാനത്തിനുവേണ്ടി മഹാകവി വള്ളത്തോള്‍ നാരായണ മേനോന്‍െറ നേതൃത്വത്തില്‍ ഒരു കലാസ്ഥാപനം ആരംഭിക്കുന്നതിന് തുടക്കമിട്ടത്. കുന്നംകുളത്തുള്ള മണക്കുളം സ്വരൂപത്തിലെ മൂപ്പില്‍ സ്ഥാനി കുഞ്ഞുണ്ണി വലിയ തമ്പുരാന്‍ (കക്കാട്ട് കാരണവപ്പാട്) ആണ് വള്ളത്തോളിന് ഈ ആശയം നല്‍കിയത്. അങ്ങനെ 1927ല്‍ കേരള കലാമണ്ഡലം ഒരു സൊസൈറ്റിയുടെ രൂപത്തില്‍ കോഴിക്കോട്ട് രൂപവത്കരിക്കപ്പെട്ടു. 18 സ്ഥാപക മെംബര്‍മാര്‍ ഉള്‍ക്കൊണ്ട ഒരു സമിതിയായിരുന്നു ഈ സൊസൈറ്റിയുടെ നിര്‍വാഹക സമിതി. നിലമ്പൂര്‍ മഹാരാജാവ് (രക്ഷാധികാരി), മഹാകവി വള്ളത്തോള്‍ (അധ്യക്ഷന്‍), മണക്കുളം മുകുന്ദ രാജാവ് (സെക്രട്ടറി) എന്നിവരായിരുന്നു ഈ സ്ഥാപനത്തിന്‍െറ പ്രധാന ശില്‍പികള്‍. ആരംഭകാലത്ത് സ്ഥാപനത്തിന് വളരെയേറെ സാമ്പത്തിക ക്ളേശം അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്നു.
1930 നവംബര്‍ ഒമ്പതിന് കുന്ദംകുളത്താണ് കലാമണ്ഡലം ഉദ്ഘാടനംചെയ്യപ്പെട്ടത്. ആ വര്‍ഷം മുതല്‍തന്നെ ഇവിടെ യുവ നടന്മാര്‍ക്ക് പരിശീലനം നല്‍കിത്തുടങ്ങി. 1933ലാണ് ചെറുതുരുത്തിയിലേക്ക് മാറ്റിയത്. 1942ല്‍ കൊച്ചി മഹാരാജാവിന്‍െറ ആജ്ഞപ്രകാരം ഈ സ്ഥാപനത്തിന്‍െറ നിര്‍വഹണച്ചുമതല കൊച്ചി ദേവസ്വം ബോര്‍ഡിന്‍െറ കീഴിലായി. ഇതിന്‍െറ ഡയറക്ടറായി വള്ളത്തോള്‍ തന്നെ നിയമിക്കപ്പെട്ടു. 1958 വരെ അദ്ദേഹം ഈ പദം അലങ്കരിച്ചു.
1934ല്‍ ഇവിടത്തെ നൃത്ത സംഘം വിദേശപര്യടനങ്ങള്‍ നടത്തി. ബര്‍മയിലേക്കായിരുന്നു ആദ്യയാത്ര. 1951ല്‍ ഇവര്‍ മഹാകവിയുടെ നേതൃത്വത്തില്‍ കൊല്‍ക്കത്തയില്‍ പര്യടനം നടത്തി. പരിപാടികള്‍ അവതരിപ്പിച്ചതോടെ കലാമണ്ഡലത്തിന്‍െറ യശസ്സ് പ്രചരിച്ചുതുടങ്ങി.
സ്വാതന്ത്ര്യപ്രാപ്തിക്കുശേഷം കലാമണ്ഡലത്തിന് സര്‍ക്കാറില്‍നിന്ന് സഹായം ലഭിച്ചുതുടങ്ങി. 1955ല്‍ അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി പണ്ഡിറ്റ് ജവഹര്‍ലാല്‍ നെഹ്റു കലാമണ്ഡലത്തിന്‍െറ രജത ജൂബിലി ആഘോഷങ്ങള്‍ ഉദ്ഘാടനംചെയ്ത അവസരത്തില്‍ ഒരുലക്ഷം രൂപ ഈ സ്ഥാപനത്തിന് സംഭാവന ചെയ്തു. ആ തുകകൊണ്ട് വെട്ടിക്കാട്ടിരി എന്ന സ്ഥലത്ത് 33 ഏക്കര്‍ സ്ഥലം വാങ്ങി കെട്ടിടങ്ങള്‍ നിര്‍മിക്കുകയും അതിന് വള്ളത്തോള്‍ നഗര്‍ എന്ന് പേര് നല്‍കുകയും ചെയ്തു.  1993ലാണ് കലാമണ്ഡലം അങ്ങോട്ട് മാറ്റിയത്.
അതിമനോഹരമായ ഒരു കൂത്തമ്പലം കലാമണ്ഡലത്തില്‍ നിര്‍മിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ നാട്യഗൃഹം പ്രാചീന നാട്യശാലയുടെ മാതൃകയില്‍ നാട്യശാസ്ത്രം, വിഷ്ണു ധര്‍മോത്തര പുരാണം, ശില്‍പരത്നം, തന്ത്ര സമുച്ചയം തുടങ്ങിയ ഗ്രന്ഥങ്ങളെ ആധാരമാക്കിയാണ് നിര്‍മിച്ചിട്ടുള്ളത്. കൂത്തമ്പലത്തിന്‍െറ ചുവരുകളെല്ലാം നൃത്തത്തിലെ 108 കരണങ്ങളുടെ ചിത്രങ്ങളും പേരുകളും നിര്‍വചനങ്ങളുംകൊണ്ട് അലംകൃതമാണ്. നിരവധി ദാരുശില്‍പങ്ങളും ഇവിടെ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. 1975 നവംബര്‍ ഒന്നിന് അന്നത്തെ മുഖ്യമന്ത്രി സി. അച്യുതമേനോനാണ് കൂത്തമ്പലത്തിന്‍െറ ഉദ്ഘാടനം നിര്‍വഹിച്ചത്. 1980ല്‍ കലാമണ്ഡലത്തിന്‍െറ കനകജൂബിലി ആഘോഷങ്ങള്‍ അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരഗാന്ധി ഉദ്ഘാടനംചെയ്തു. 1990ല്‍ വജ്രജൂബിലി ആഘോഷങ്ങള്‍ ഉദ്ഘാടനംചെയ്തത് പ്രധാനമന്ത്രി വി.പി. സിങ്ങാണ്.
രാജ്യത്തിനകത്തും അമേരിക്കയിലും യൂറോപ്യന്‍ രാജ്യങ്ങളുള്‍പ്പെടെ നിരവധി വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലും കലാമണ്ഡലം സംഘങ്ങള്‍ പര്യടനങ്ങള്‍ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്.
കഥകളി, മോഹിനിയാട്ടം, കൂടിയാട്ടം, തുള്ളല്‍, കുച്ചിപ്പുടി, ഭരതനാട്യം, നങ്ങ്യാര്‍കൂത്ത് തുടങ്ങിയ കലാരൂപങ്ങളിലും പഞ്ചവാദ്യത്തിലും ഇവിടെ പരിശീലനം നല്‍കുന്നുണ്ട്. ഇതോടൊപ്പം ചെണ്ട, മദ്ദളം, മിഴാവ് എന്നിവയിലും പരിശീലനം നല്‍കുന്നു. ഗുരുകുല സമ്പ്രദായത്തിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസ രീതിയാണ് ഇവിടെ പിന്തുടരുന്നത്.
2006ല്‍ കല്‍പിത സര്‍വകലാശാലയായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ട കലാമണ്ഡലത്തിന് 2010ല്‍ യൂനിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്‍റ്സ് കമീഷന്‍ (യു.ജി.സി) ‘എ’ കാറ്റഗറി പദവി നല്‍കി.